کتاب «مرزبان نامه» اثر سعدالدین وراوینی یکی از آثار برجسته در زمینه نثر مصنوع فارسی است که در قرن هفتم هجری قمری نوشته شده است.این کتاب که به زبان پارسی دری آراسته شده، دومین ترجمه و بازنویسی اثر «مرزباننامه» از مرزبان بن رستم است . کتاب شامل حکایتها و تمثیلهای پندآموز است که به شیوهی داستاندر-داستان (مشابه کلیله و دمنه) و غالباً از زبان وحوش و طیور روایت میشود.
"مرزبان نامه" اثری است از سپهبد "مرزبان بن رستم" در قرن چهارم هجری که ابتدا به زبان مازندرانی به نگارش درآمد و سال ها بعد "سعدالدین وراوینی" اقدام به بازگردانی آن از زبان طبری به فارسی دری نمود. در نسخه ی پیش رو که به کوشش دکتر "خلیل خطیب رهبر" از اساتید به نام دانشگاه تهران تدوین شده، معانی واژه ها و جمله های دشوار در کنار شرح ابیات و بعضی از نکات کاربردی ادبی و دستوری ارائه شده است.
در این اثر گرانبهای تاریخی، که در دسته ادبیات تعلیمی قرار می گیرد و به لحاظ ساختار می توان آن را مشابه کلیله و دمنه دانست، مفاهیمی قابل توجه همچون آز و طمع، بخل و حسادت، دروغ گویی و ستیزه جویی در قالب داستانی از زبان حیوان و انسان نوشته شده است. در وسعت آموزشی و تعلیمی این اثر همین بس که می توان ریشه ی بسیاری از ضرب المثل های امروزی را در آن جستجو نمود. "مرزبان نامه" به سبب ریشه ای که در تاریخ و قرهنگ این سرزمین دارد، اثری ارزشمند به حساب آمده و از دریچه ی داستان های کهن این مرز و بوم، خواننده را با زندگی و منش انسان های بزرگ، کردار آن ها و نوع برخوردی که با دیگران دارند، آشنا می نماید. به این جهت خواندن "مرزبان نامه" و دیگر آثار اصیل ایرانی، برای فردی که در این سرزمین زندگی می کند، امری حائز اهمیت تلقی شده و این آشنایی با آداب و رسوم و فرهنگ کهن ایران است که تفاوت های عمده را میان یک ایرانی با فردی که چیزی از این سرزمین نمی داند، مشخص می کند.
محتوا و شیوه نگارش
موضوع:
کتاب حاوی قصص، امثال و حکم است و به مسائل اخلاقی، فلسفی و عرفانی میپردازد
زبان:
وراوینی با مهارت از زبان طبری باستان به زبان پارسی دری، این اثر را با صنایع لفظی و معنوی، اشعار عربی و فارسی و امثال و اخبار آمیخته است
ساختار:
ساختار کتاب به صورت قصهای در دل قصهای دیگر است و با عبارات «این داستان از بهر آن گفتم تا بدانی…» و «چه بوده است آن داستان؟» شکل میگیرد.
موقعیت در تاریخ ادبیات
نویسندهی اصلی:
«مرزباننامه» در اصل در اواخر قرن چهارم هجری به زبان طبری توسط مرزبان بن رستم، یکی از شاهان طبرستان، تألیف شد
ترجمه اول:
محمد بن غازی ملطیوی در قرن ششم هجری نخستین ترجمه از این اثر را به نام «روضة العقول» انجام داد.
ترجمه دوم وراوینی:
سعدالدین وراوینی در اوایل قرن هفتم بدون اطلاع از ترجمه قبلی، اثر را به نام «مرزباننامه» به فارسی برگرداند و آن را به وزیر فاضل، خواجه ربیبالدین هارون، تقدیم کرد
این اثر یکی از آثار مهم در نثر فنی و مصنوع فارسی به شمار میرود و به دلیل شیوهی نگارش و محتوای حکمتآمیز آن ارزشمند است
